آناتومی بدن شترمرغ


آناتومی بدن شترمرغ
آناتومی بدن شترمرغ
در ابتدا باید درکی اولیه از آناتومی شترمرغ داشته باشیم تا بتوانیم تفاوت بین این پرنده و دیگر گونه‌های پرنده را تشخیص دهیم. شترمرغ در رده حیواناتی به نام راتایزیا یا اصطلاحاً پرنده دونده قرار دارد. این پرنده دارای استخوان سینه بسیار قوی است که در بیشتر مواقع به عنوان وسیله دفاعی از آن استفاده می‌کند. همچنین دارای پاهای بلند و بسیار قوی می‌باشد. این رده حیوانی احتمالاً از پرندگانی شکل گرفته و تکامل یافته که زمانی قادر به پرواز بوده‌اند زیرا دارای بالهایی است که از لحاظ استخوان‌بندی شبیه حیواناتی است که قدرت پرواز دارند ولی به علت سنگینی وزن توانائی پرواز از آنها سلب گشته است.

آناتومی بدن شترمرغ

شترمرغ بزرگترین و بلندترین پرنده روی زمین است. از لحاظ مقاومت در برابر ناملایمات طبیعی و درمقابل کمبود آب و غذا به شتر شباهت دارد و از لحاظ خصوصیات گوشتی و ظاهری به پرندگان که بدین لحاظ شترمرغ نامیده می‌شود.

عضلات خجیم قسمت بالای پا، باعث می‌شود شترمرغ بتواند با سرعت تا 60 کیلوگرم در ساعت و نیز قدرت پرش تا ارتفاع 4 تا 5 متر حرکت کند این توده عضلانی قسمت بالای پا در تجارت گوشت از نظر کیفیت و مزه حائز اهمیت بسیار می‌باشد. درمقایسه با سایر پرندگان، خانواده شترمرغ‌ها فاقد عضلات بزرگ سینه می‌باشند و این عضلات به شدت تحلیل رفته است. جهت تزریقات از عضلات بال و آنهایی که در پایه گردن یافت می‌شود، استفاده می‌گردد. تزریق در عضلات پا ممکن است موجب واکنش‌های التهابی و ناراحتی شدید پرنده شده و خسارت‌های اقتصادی به دنبال داشته باشد.

ممکن است شگفت‌انگیز باشد که پاهای نازک شترمرغ می‌تواند بدن عظیمشان را به درستی نگه دارد. پاهای آنها طوری قرار گرفته‌اند که کاملاً در مرکز گرانش بدنشان قرار گیرد. پاهای لاغر این پرنده باعث افزایش سرعت دویدن آن می‌شود. سرعت شترمرغ می‌توانید تا 64 کیلومتر بر ساعت برسد. شترمرغ‌ها برای دفاع از پاای خود استفاده می‌کنند. پاهای این نوع پرنده قدرت زیادی دارد و حتی می‌تواند باعث آسیب رساندن به شیر شود.

شترمرغ‌ها معمولاً بین 63 تا 145 کیلوگرم هستند. نژاد شترمرغ آفریقای شرقی به طور متوسط 115 کیلوگرم نر و 100 کیلوگرم ماده وزن دارد. به طور استثنا وزن شترمرغ ماده هم به 156.8 کیلوگرم هم می‌رسد. در زمان بلوغ (دو تا چهار سال) قد شترمرغ‌ها نر به 2.1 تا 2.8 متر می‌رسد درحالی که شترمرغ‌های ماده 1.7 تا 2 متر ارتفاع دارند. شترمرغ پرنده‌ای است با قدی حدود 2 تا 2/5 متر که قادر است با سرعتی حدود 60 کیلومتر در ساعت و قدرت پرش 4 تا 5 متر حرکت کند. این پرنده قادر است تا مدت 15 دقیقه با این سرعت و پرش فرار کند که نشان دهنده آن است که دارای قلبی بسیار قوی و بازدهی بسیار بالا درمیان سایر حیوانات می‌باشد. شترمرغ دارای قدرت دید و شنوایی بسیار زیاد بوده و معمولاً در جوار حیواناتی مثل غزال، گورخر و گوزن زندگی می‌کند.

1- سیستم عضلانی شترمرغ
عضلات شترمرغ بخصوص ماهیچه‌های پا به لحاظ اقتصادی اهمیت ماهیچه شترمرغبسیار دارند. در مقایسه با سایر پرندگان عضلات سینه در شترمرغ به خوبی رشد نیافته است و همچنین بالهای شترمرغ در عین اینکه بسیار بزرگ هستند اما فاقد عضلات حجیم هستند و تنها کاربرد آنها جهت انجام حرکات نمایشی بخصوص در زمان جفتگیری است. ناحیه خط میانی دیواره بطنی از آپونوروز عضلات شکمی تشکیل یافته و در شترمرغ از هر طرف خط میانی تا 19 سانتیمتر فاقد عضله می‌باشد. با ایجاد برش در امتداد خط سفید به ترتیب با لایه‌های پوست، چربی خارج صفاقی (2-8 سانتیمتر) و پرده صفاق مواجه می‌شویم. صفاق درواقع یک غشاء ونابی (سروزی) است که سطح داخلی حفره‌ی شکمی و حفرات لگنی را می‌پوشاند یا احشاء را دربر می‌گیرد.
شترمرغ جزء بزرگترین و سریع‌ترین موجودات است که ظرفیت زیادی برای تحمل وزن و طی نمودن مسافت‌های طولانی را دارد. با بررسی قدرت حاصل از ماهیچه‌های پاها بخصوص درناحیه لگن این سوال مطرح می‌شود که ماهیچه‌های شترمرغ چه میزان در حرکات حیوان مؤثرند؟ و همینطور اندام بی‌تحرکی چون استخوان چه میزان نقش دارند؟
در اندام حرکتی شترمرغ 36 ماهیچه قابل تشخیص است. قسمت پایین اندام حرکتی لگنی بطور عمده توسط تاندون‌هایی بلند و سبک که خاصیت الاستیسیته بالایی دارند ساختاری قابل حرکت با توان بالا را برای حیوان فراهم می‌کند. این ساختار عضلانی، تاندونی ومجموعه مفاصلی که در طول اندام حرکتی لگنی شترمرغ وجود دارد، سبب خم کردن و باز کردن نقاط مفصلی این عضو شده که درنهایت عملکرد صحیح حرکتی را برای حیوان فراهم می‌سازد. مطالعه ساختار کف پایی انگشت‌های شترمرغ نشان می‌دهد که شترمرغ چهار بالشتک انگشتی دارد که دوتای آن برروی انگشت سوم و یکی برروی انگشت چهارم و یکی هم در ناحیه مفصل قلم پایی- بند انگشتی وجود دارد.

2- اسکلت شترمرغ
بطور کلی اسکلت پرندگان ساختار منحصر به فردی دارد. بافت استخوانی پرنده به دلیل وجود فسفات و آهک محکم و نیز وجود حفره‌هایی در بافت استخوان سبک هستند که البته تنها استخوان‌های جناغ سینه و پاهای شترمرغ چنین ساختاری را دارا هستند. برای توضیح بهتر ساختار بدن شترمرغ را به چهار قسمت سطح بالا، بخش شکمی، بخش جلو و بخش قوامی تقسیم نموده، سطح بالایی شامل بال و پشت و بخش شکمی شترمرغ قسمت زیرین است بخش عقبی مناطق نزدیک به دم و جلو بخشهای نزدیک به سر را در بر می‍گیرد. درنهایت بخش قوامی به نواحی نزدیک به نوک گفته می‌شود. جمجمه پرندگان از استخوان‌های مختلفی تشکیل شده است که به مرور در بزرگسالی بصورت واحد درمی‌آیند و فقط فک بالا و پایین متحرک است. جمجمه شترمرغ به شکل مثلث بوده و نوک منقار در رأس این مثلث و پایه آن در پس سر قرار گرفته است. فک بالا اغلب از استخوان‌های طولانی و مختلط تشکیل شده است. نکته جالب توجه این است که منقار شترمرغ بیش از 13 استخوان مجزا تشکیل شده است که بوسیله پوستی محکم در کنار هم قرار گرفته‌اند. این ساختار خاص منقار شترمرغ باعث سهولت تغییر رنگ منقار به قرمز در هنگام جفتگیری می‌شود. حفره‌های بزرگ موجود در جمجمه جایگاه قرارگیری کره چشم است که توسط یک صفحه نازک به نام تیغه احاطه شده است. انحنای موجود در پشت سر نقطه اتصال جمجمه و ستون فقرات است.

اسکلت شترمرغ

برخی ویژگی‌های ستون فقرات این پرنده نکات بسیار جالبی را داراست. ناحیه گردنی ستون فقرات بطور غیرمعمولی سولانی و انعطاف‌پذیر است. درمجموع 59 مهره ستون فقرات شترمرغ را تشکیل می‌دهد. که به سه بخش گردنی، سینه‌ای و پشتی تقسیم می‌شوند. مهره‌های بخش ستون فقرات شامل 17 مهره گردنی، 3 مهره پشت گردن، 5 مهره در ناحیه سینه و 2-3 مهره پشتی و همچنین 8 مهره در ناحیه کمر هستند. مهره‌های گردنی از قسمت جلو به پشت بدن به تدریج بزرگتر می‌شوند. مهره‌ها در هر بخش از ستون فقرات به دلیل ترکیب با یکدیگر و با لگن به سختی از هم تفکیک می‌شوند. اندام پیشین این پرنده همچون قفسه سینه عملاً غیرقابل استفاده هستند و تمام اعمال این پرنده بوسیله منقار و یا پاهای عقب انجام می‌گیرد.
استخوان‌بندی شترمرغ در اکثر نقاط شبیه به سایر جناغ سینه شترمرغپرندگان می‌باشد. ازجمله نقاط متمایز شترمرغ نسبت به دیگران استخوان جناغ سینه است. اغلب پرندگانی که قادر به پرواز نیسیتند فاقد استخوان ترقوه می‌باشند. استخوان ترقوه باعث استقامت استخوان جناغ می‌شود و محل اتصال عضلات قوی مخصوص پرواز است.استخوان جناغ در شترمرغ به شکل بشقاب و تاحدی بیضوی است درواقع نام علمی شترمرغ سانان از رتایت (Ratite) گرفته شده که این واژه برگرفته از کلمه یونانی Ratis که شکل نوعی قایق است، گرفته شده و علت نامگذاری با این واژه استخوان جناغ سینه شترمرغ است که دارای سطحی پشتی مقعر و شکمی محدب می‌باشد و بخش خنجری یا ستیغ در سطح شکمی وجود ندارد و این سطح فاقد عضله می‌باشد. همچنین تحقیقات بیانگر این نکته هستند که جناغ شترمرغ ماده نسبت به نر باریکتر هستند و لبه قدامی جناغ یک شیار برای متصل شدن استخوان غرابی دارد. لبه جانبی برای اتصال یک زائده قدامی- جانبی دارد. در سمت پشتی زائده، طول لبه پشتی، سطوح مفصلی برای دنده‌های جناغی قرار دارد. سمت پشتی یک ستونک عضلانی جانبی به نسبت بلند دارد.
قفسه سینه از پشت توسط مهره‌های ستون فقرات و همچنین دنده‌ها محافظت می‌شوند. اصولاً اولین و آخرین دنده نقشی در حرکت پرنده ایفا نمی‌کنند. در شترمرغ‌های بالغ استخوان کتف، غرافی و ترقوه به یکدیگر جوش خورده‌اند و به سطح قدامی جناغ سینه متصل‌اند. جناغ سینه در بسیاری از پرندگان منشأ قدرت پرواز و حرکت عضلات سینه و بالهای آنهاست. ولی در شترمرغ و سایر پرندگانی که قادر به پرواز نیستند جناغ سینه برای اتصال استخوان‌های 2 طرف قفسه سینه قرار گرفته است. قوس ناحیه گردن و یا کتف و ترقوه و کراکوید در دو طرف شانه پرنده قرار گرفته، استخوان کراکوید همیشه قوی‌ترین استخوان در مجموعه استخوان‌های کتف و سرشانه است.
اسکلت بال شامل استخوان بازو، استخوان زند زبرین، بال شترمرغزند زیرین، مچ دست، کف دست و انگشتان می‌باشد. استخوان بازو بلند، نازک و تا قوس دار است. قسمت فوقانی بازو توسط یک استخوان کوتاه و قوی پشتیبانی می‌شود که بوسیله مفصل به کتف و بخشی از کراکوید متصل است. استخوان بازو در قسمت پیشین از دو استخوان متوسط یکی کوتاه و یکی بلند که بصورت زاویه‌دار بهم متصل‌اند تشکیل شده است و پس از آن استخوانهای مچ دست قرار گرفته‌اند. شترمرغ با ساختار بدنی که دارد می‌تواند با سرعت بالایی (تا 70کیلومتر در ساعت) تا مدت زمان نیم ساعت بدود، در سنین بالغ وزن پرنده به‌طور متوسط بیش از 150 کیلوگرم می‌رسد. بنابراین ساختار اندام حرکتی و لگن بایستی از ویژگی‌ حرکتی لازم برخوردار باشد. باتوجه به دو انگشتی بودن اندام حرکتی لگنی شترمرغ وارد می‌کند. بیشترین فشار وارده بر مفصل قلم پایی- بند انگشتی است.

استخوانها و مفاصل اندام حرکتی در شترمرغ‌ها به ترتیب عبارتنداز:

1- مفصل لگن (Hip Join) 2- استخوان ران استخوان پای شترمرغ(Femur) 3- مفصل زانو (Femur-Tibiotarsus) 4- استخوان درشت نی ای- مچی (Tibiotarsus) 5- فصل خرگوشی یا قوزک (Tibiotarsal Tarsometatarsal or Ancle or Hock Joint) 6- استخوان مچی- قلمی (Tarsometatarsus) 8- انگشتان سوم (اصلی) و چهارم (کوچکتر در سمت لترال پا) که هرکدام از 4 استخوان بند انگشت و 3 فصل بین انگشتی (Interphalangeal Join) و آخرین بند انگشت سوم که تیز و چنگال مانند است تشکیل شده‌اند.

شترمرغ جزء بزرگترین و سریع‌ترین موجودات است که ظرفیت زیادی برای تحمل وزن و طی نمودن مسافت‌های طولانی را دارد. استخوان پا توانایی حمل وزن سنگین شترمرغ را دارد. خم شدن پا هنگام راه رفتن مهمترین نقطه قوت در پاها است. استخوان‌های مفصلی زانو و کشکک زانو در شترمرغ مورد توجه خاصی است زیرا برخلاف سایر پرندگان و حتی حیوانات آنها 2 استخوان کشکک زانو دارند. کشکک بالایی مانند کشکک سایر حیوانات است اما کشکک پایینی شبیه به زائده استخوانی است که بصورت ثابت قرار دارد و به نوعی شبیه به استخوان آرنج است. این مسئله باعث می‌شود شترمرغ بتواند هنگام دویدن راحتتر زانوهای خود را بازکند. برخی نیز معتقدند که وجود کشکک دوم جهت محافظت از تاندون‌های پای شترمرغ بوده است.

هر انگشت از 4 استخوان یا بند و 3 مفصل تشکیل شده است. بند چهارم انگشت سه و چهار در همه پرندگانبه ناخن ختم نمی‌شود. ناخن پای شترمرغ نقطه اتکایی برای او در زمان ایستادن و یا دویدن می‌شود و انگشت کوچکتر به حفظ تعادل او کمک می‌کند. ناخن پای شترمرغ ساختار استخوانی دارد که این مسئله نیز باعث استحکام بیشتر انگشتان پا می‌شود چرا نیرو و فشار جاصل از وزن زیاد حیوان و حرکات پرقدرت و شدید پاها می‌تواند حتی منجر به شکسته شدن ناخن و یا جدا شدنش شود که همراه با احساس درد و عفونت در ناحیه انگشت پا خواهد شد و همین امر ممکن است باعث آسی جدی به پرنده بخصوص پرندگان مولد شود. چراکه توانایی راه رفتن و دویدن که برای شترمرغ بسیار هم حیاتی است را از او می‌گیرد.

3- سیستم تنفسی
وظیفه دستگاه تنفسی تأمین اکسیژن برای سلول‌های بدن و دفع دی‌اکسید کربن حاصل از متابولیسم است. دستگاه تنفسی از 3 بخش تشکیل شده است: 1. مجاری تنفسی 2. شش‌ها 3. کیسه‌های هوا

سوراخ‌های بینی شترمرغ شبیه به شکاف‌هایی بصورت مورب در قسمت فوقانی نوک با پوستی محکم که قابلیت تورم را دارد پوشیده شده است و با تحریک شدن حس بویایی باز شده و با کیسه‌های بویایی که در نواحی داخلی قرار گرفته‌اند ارتباط برقرار می‌کند. این پرنده مانند دیگر پرندگان فاقد تارهای صوتی بوده به همین دلیل حنجره در شترمرغ توسعه نیافته و دستگاه تولید صدا در سطح ابتدایی و در ناحیه انشعاب نایی قرار گرفته است و بطور محدودی قادر به تولید صدا است و تنها هنگام تعیین قلمرو و یا در فصل جفتگیری با منقار بسته و گردنی باد شده مانند بالن اصواتی شبیه به فریاد از شترمرغ نر شنیده می‌شود. عمل لوله‌گذاری نای در پرنده می‌تواند به آسانی صورت گیرد، چراکه مدخل حنجره به اندازه کافی بزرگ است که به آسانی با نگهداشتن دهان و جلو کشیدن زبان در دسترس قرا می‌گیرد. نای لوله‌ای بلند و منعطف است که از طریق گردن به قسمت پشت امتداد می‌یابد. لوله نای به راحتی با لمس نای از بیرون قابل اندازه‌گیری است. نای در زیر مری و ناحیه میانی بوسیله چینه دان جابجا می‌شود. با ورود هوا، حفره قفسه سینه منبسط شده و سپس بوسیله نایچه‌ها به دو طرف ریه منتقل می‌شوند. دیواره‌های نای و نایچه بوسیله مجموعه‌ای از حلقه‌ به هم متصل تشکیل شده‌اند تمام نای و نایچه توسط استخوانها احاطه شده‌اند چراکه حلقه‌های تشکیل دهنده نای و نایچه غضروفی بوده و استحکام لازم را ندارند. شش‌ها در شترمرغ به رنگ صورتی روشن است و در 2 طرف ستون فقرات درمیان استخوانهای قفسه سینه قرار گرفته‌اند.

تعداد تنفس شترمرغ در دمای12-6 بار در دقیقه است. درصورت استرس و نفس نفس زدن تعداد تنفس 60-40 بار در دقیقه می‌رسد. بطور کلی شترمرغ می‌تواند تعداد تنفس را از 50-40 بار در دقیقه تغییر دهد. شترمرغ از طریق خنک کردن تبخیری در نای، کیسه‌هیا هوایی و حلق می‌تواند در دمای 50 درجه سانتیگراد محیط حرارت بدن خود را در حد 40-36 درجه نگاه دارد. همچنین شترمرغ در هنگام نفس نفس زدن به علت عبور سریع هوا از برونش‌ها و کیسه‌های هوایی کمتر دچار آلکالوز تنفسی می‌گردد.

4- سیستم پوششی شترمرغ
سیستم پوششی بدن شامل پوست، پر، ناخن و غشاء مخاطی است. پوست بخشی از دستگاه پوششی بدن شترمرغ است که باعث کنترل دمای بدن و مقاومت در برابر سرما و گرما شده، همچنین از او در برابر آلودگی‌های محیط، صدمات احتمالی به بدن محافظت می‌کند. جنس پرها از او در برابر گرما و صدمات ناشی از تابش آفتاب محافظت نموده و همچنین در دمای پایین چون شب‌های سرد بیابان دمای بدن را در حالت تعادل نگاه می‌دارد. پرهای شترمرغ فاقد باربول (Barbules) (شاخه‌های فرعی از ریش‌ها که به موازات هم از دو طرف جدا شده و باعث استحکام ساختار پر می‌شود) هستند و ریش‌ها یا باربر (Barber) مستقیماً به ساقه پر اتصال دارند و همین امر باعث می‌شود پرها شبیه به مو به نظر برسند.

پر شترمرغ

زمانی که جوجه‌های شترمرغ متولد می‌شوند، همه رنگ‌هیا قهوه‌ای دارند. این امر برای استتار است چراکه شترمرغ‌ها پرندگان بیابانی هستند و زیستگاه طبیعی آنها یک محیط قهوه‌ای گرد و خاکی است و از آنجا که آنها بسیار کوچک و نزدیک به زمین هستند کمک می‌کند تا از دور توسط شکارچیان دیده نشوند. در شترمرغ‌ها تفاوت‌های جنسی در پرندگان بالغ ظاهر می‌شود، تشخیص جنسیت شترمرغ از ظاهر آن تقریباً پس از 9 ماه قابل مشاهده است. پرهای شترمرغ ماده به رنگ خاکستری و پرهای نر سیاه و سفید است که دوباره برای استتار استفاده می‌شود، زیرا در طی فصل تولید مثل شترمرغ ماده در طول روز برروی تخم‌ها نشسته و شترمرغ نر در طول شب و برای محافظت از تخم‌مرغ‌های خود از شکارچیان با کمک گرفتن از رنگ پرها خود را پنهان می‌کند.

5- سیستم گردش خون
یکی دیگر از دستگاه‌های بدن شترمرغ سیستم گردش خون است که وظیفه‌اش به گردش درآوردن و رساندن غذا و اکسیژن و نیز دفع مواد زائد حاصل از متابولیسم سلول‌هاست. سیستم گردش خون تشکیل شده از اجزایی نظیر قلب، رگ‌های خونی، رگ‌های لنفاوی و نیز کلیه‌هاست. بطور کلی چرخه خون بدن به دو دسته گردش ششی که در آن خون بوسیله قلب وارد شش‌ها شده و پس از دریافت اکسیژن خارج می‌شود و گردش سیستماتیک که خون دارای اکسیژن و مواد غذایی را توسط رگ‌ها به سرتاسر بدن منتقل می‌کند. قلب شترمرغ مانند سایر پرندگان 4 حفره و برخلاف پرندگانی که قادر به پروازند فقط 2 شریان کرونر دارند. تعیین موقعیت وریدهای سطحی جهت انجام خونگیری و یا تزریقات ورودی ضروری است، ورید جاگوار در سمت راست گردن، ورید بازیلکا و ورید برایکیالیس برروی سطح شکمی و بالای بال قابل مشاهده‌اند. مهمترین وریدها، ورید وداج است که در سمت راست شترمرغ برجسته‌تر از سمت چپ آن است. وریدهای بازوئی و مچی میانی نیز برای عمل تزریق و یا خونگیری مناسب است. ورید بازوئی در قسمت قدامی میانی بازو که فاقد پر است قرار گرفته است.
سیستم باب کلیوی جریان خون سیاهرگی کلیه‌ها را تحت کنترل سیستم عصبی خودکار هدایت می‌کند. شترمرغ همچون سایر پرندگان دارای سیستم باب کلیوی و دریچه‌های مخصوص است که توسط سلول‌های عصبی ماهیچه‌ای صاف کنترل می‌شوند. باب کلیوی شترمرغ بجای 6 دریجه دارای 2 دریچه است و تقریباً نیمی از خون وارد شده به این بخش از قسمت تحتانی بدن منشأ می‌گیرد و یکی از دلایلی که تزریق در ماهیچه‌های پای شترمرغ توصیه نمی‌شود همین امر است و تزریق بهتر است قسمت‌های بالای بال و یا بصورت زیرجلدی در قسمت پشت گردن صورت گیرد.

6- سیستم تولید مثل شترمرغ
پیش از توضیح سیستم تولید مثل شترمرغ لازم است در رابطه با تفاوتهای میان شترمرغ نر و ماده و روشهای صحیح تعیین جنسیت توضیحاتی عرضه گردد. تعین درست جنسیت، موضوعی پر اهمیت برای پرورش دهندگان شترمرغ تلقی می‌شود. بسیاری از تولید کنندگان شترمرغ زمان زیادی را برای جدا کردن پرندگان همجنس از دست می‌دهند. در اکثر حیوانات تفاوت‌ای مختلفی درمیان جنس نر و ماده مشاهده می‌شود. اما این مسئله همواره در مورد پرندگان مصداق ندارد. بنابراین درصورتی که پرورش دهندگان شترمرغ بخواهند پرندگان جوان خود را بفروشند، تعیین جنسیت به موقع از اهمیت زیادی برخوردار خواهد بود.

تعیین جنسیت

شترمرغ نر و ماده تا سن 15 ماهگی از نظر ظاهری قابل تشخیص نمی‌باشد و از طریق مشاهده آلت و کلوآک می‌توان جنسیت آنها را تشخیص داد. از سن 15 ماه به بعد نرها پرمشکی ساق پا نوک قرمز و ماده‌ها طوسی یا قهوه‌ای رنگ می‌شوند.

ماده: حدود 18 تا 24 ماهگی

نر: حدوداً 24 تا 30 ماهگی

درحدود سن دوسالگی است که علائم بارز جنسی بین نرها و ماده‌ها مشخص می‌شود. در این سن تشخیص شترمرغ‌های نر و ماده بالغ ساده است و معمولاً از روی رنگ بال‌ و طرح‌ها و اندازه جسه می‌توان به نر و ماده بودن شترمرغ پی برد. رنگ پرهای شترمرغ نر وقتی حدوداً دوسال دارد سفید و سیاه است (انتهای بالها و دم به رنگ سفید و سطح بدن سیاه) رنگ پرهای شترمرغ‌های ماده بالغ و پرندگان نابالغ خاکستری، قهوه‌ای بوده و درخشندگی کمتری دارد. در فصل جفتگیری، منقار، اطراف چشم‌ها و رنگ استخوان‌های پای شترمرغ نر قرمز می‌شود. دلیل این قرمزی ترشح هورمونی از بیضه شترمرغ می‌باشد و نشانه وجود بیضه‌هیا رشد کرده و تکامل یافته است. شدت رنگ قرمز با میزان قدرت جنسی شترمرغ نر ارتباط مستقیم دارد. یعنی هرچه این قرمزی پررنگ‌تر و درخشنده‌تر باشد، درصد باروری تخم‌ها بالاتر است. ار شترمرغ نر عقیم شود، هرگز پوست منقال و بدنش قرمز نمی‌شود ولی پرهایش همچنان مشکی و سفید باقی می‌ماند (از این خصوصیت می‌توان در انتخاب شترمرغ‌های نر استفاده کرد) دلیل سیاه و سفید بودن پرها وجود تخمدان در نرهاست. شترمرغ نر دارای آلت تناسلی بوده که برخلاف اکثر پرندگان به بیرون هدایت می‌شود. در سن 8 و 9 ماهگی در هنگام دفع ادرار و مدفوع می‌توان جنسیت شترمرغ‌ها را تشخیص داد. در این هنگام آلت تناسلی شترمرغ نر و کلوآک شترمرغ ماده بیرون آمده و می‌توان از روی آن به جنسیت شترمرغ پی برد.

بطورکلی روشهای مختلف تعیین جنسیت در شترمرغ به شرح ذیل است:

1- تعیین جنسیت ازطریق بررسی مقعد پرنده
در این روش پرنده‌ها 6 تا 15 کیلوگرمی را می‌توان به صورت نشسته یا ایستاده و با همکاری یک یا دو نفر دستیار دیگر نگه داشت. آزمون‌گر انگشت خود را وارد مخرج پرنده می‌کند و با حرکت دادن آرام آن در بدن پرنده تلاش مس‌کند تا آلت تناسلی پرنده نر یا ماده را برای آزمایش بیرون بکشد. این آزمایش به ویژه در پرندگان بزرگتر ازدقت بالایی برخوردار است. با کمی تجربه می‌توان زایده تناسلی نر را تشخیص داد. عدم وجود این زایده خبر از ماده بودن شترمرغ می‌دهد. زایده تناسلی شترمرغ نر شکلی تقریباً مخروطی دارد و ظاهر آن ورم کرده و به رنگ قرمز است. در بدو تولید نیز می‌توان از طریق معاینه دستاه تناسلی جوجه‌ها به جنسیت آنها پی برد. در این مشاهده آلت جوجه شترمرغ نر بصورت خمیده و دارای شیارمانندی در وسط آلت است که آن را از جوجه شترمرغ ماده متمایز می‌کند. استفاده از این روش به دلیل اینکه می‌تواند منجر به مشکلاتی نظیر عقیم شدن پرنده شود متداول نیست و توصیه نمی‌گردد. ولی درصورت نیاز باید خیلی سریع و با دقت انجام گیرد که این نیز نیازمند تجربه است.

2- تعیین جنسیت ازطریق جراحی
در این شیوه یک دستگاه آندسکوپ به داخل شکم پرنده وارد می‌شود تا غدد جنسی آن را مشاهده کنند. اگرچه این روش از صحت بسیاری برخوردار است اما نیازمند استفاده از داروی بیهوشی برای پرنده است. بدین طریق احتمال آسیب و حتی مرگ ناشی از بیهوشی را به همراه دارد.

3- تعیین جنسیت ازطریق آزمایش DNA
توالی "دی ان ای" در هر موجود زنده با سایرین متفاوت است. بنابراین باتوجه به اینکه ممکن است شترمرغ‌ها شبیه به هم به نظر آیند ولی هیچ دو پرنده‌ای را نمی‌توان یافت که DNAیکسانی داشته باشند. لذا انجام آزمایش DNA برای تعیین جنسیت در تمام پرندگان و نیز شترمرغ کارایی دارد. DNA مشخصه ژنتیک هر موجود زنده است که همه‌ی ویژگی‌های آن را مشخص می‌سازد و مختص به هر پرنده است تاجایی که حتی دو پرنده مشابه DNA یکسان ندارند.
سنجش تمام پرندگان ازجمله شترمرغ بوسیله کروموزوم‌های جنسی معین می‌گردد. پرندگان نر دارای دو کرورموزوم جنسی خاص هستند که رن نامیده می‌شوند (ZZ) ماده‌ها دارای یک کروموزوم (Z) و یک کروموزوم (W) هستند (WZ). تعیین جنسیت از طریق DNA در شترمرغ‌ها فقط نیازمند یک قطره خون است که از آن یک نمونه دی ان ای استخراج می‌شود. دقت این نوع تعیین جنسیت نود و نه درصد بوده و میزان دقت بستگی زیادی به جمع‌آوری و برچسب زدن سریع نمونه‌های خون دارد. این نمونه خون را از پرندگان در هر سنی حتی از جوجه‌های یکروزه می‌توان گرفت و نتایج دقیقی به دست آورد.

دستگاه تولید مثل شترمرغ ماده
شترمرغ ماده دستگاه تولیدمثلی همانند سایر پرندگان شامل دو قسمت از مجزای تخمدان و مجرای تخم یا اویداکت است.

1- تخمدان: شترمرغ ماده دارای دو تخمدان است اما تنها تخمدان چپ فعال می‌باشد. تخمدان‌ها پشت کیسه‌های هوایی بطنی و انتهای کلیه چپ قرار دارد که محل رشد فولیکول و آزادسازی تخمک است. اندازه و شکل تخمدان‌ها بسته به وضعیت فیزیولوژی پرنده متفاوت است.

2- مجرای تشکیل تخم (اودیکت): مجرایی که زرده از آن عبور نموده و سایر پروتئین‌های تشکیل دهنده سفیده از آن ترشح می‌شوند که خود شامل پنج بخش زیر است:

1. اینفاندیبولوم (شیپور فالوب): به قسمت ابتدایی مجرای تخم شیپور گفته می‌شود و با دیواره نازک با طول 118 سانتیمتر به لوله رحمی متصل است و فولیکول را قبل از اوولاسیون احاطه کرده و پس از اوولاسیون تخمک را به قسمت‌های پایین‌تر اویدکت انتقال می‌دهد. درصورت وجود اسپرم پس از 15-10 دقیقه عمل اوولاسیون شکل گرفت و لقاح در این بخش صورت می‌گیرد. زمان توقف در این قسمت 10 تا 15 دقیقه بوده و پس از آن عمل اوولاسیون صورت گرفته و لقاح شکل می‌گیرد.

2. مگنوم: سفیده غلیظ در اطراف تخمک یا زرده در این بخش ترشح می‌شود. زمان توقف تخمک لقاح یافته 3 دقیقه می‌باشد.

3. ایستموس: در این مرحله تخم درحال شکل‌گیری است و در این بخش غشاهای داخلی و خارجی پوسته در اطراف البومن ترشح می‌شوند و تخم به شکل نهایی‌اش در می‌آید، زمان توقف تخم در ایستموس 1/5 دقیقه است.

4. رحم: مایع آبکی همراه با ویتامین‌ها و نمک‌های معدنی و کلسیم در اینجا وارد البومن می‌شود. پوسته تخم در رحم تشکیل می‌شود و درنهایت پوششی از موسین قبل از تخم‌گذاری برروی تخم ترشح می‌شود. در رحم تخم دائماً درحال چرخش است. مدت زمان توقف تخم در اینجا 20 تا 21 ساعت می‌باشد.

5. واژن: در تشکیل تخم نقشی ندارد اما ماهیچه‌های این بخش در کنترل زمان خروج تخم (تخم‌گذاری) نقش دارند.
باتوجه به زمانبندی‌های ذکر شده می‌توان به این نتیجه رسید که حرکت تحم در مسیر اویدکت به آهستگی صورت می‌گیرد و همین امر سبب می‌شود عمل تخم‌گذاری شترمرغ هر 48 ساعت باشد.

دستگاه تولید مثل شترمرغ نر
شترمرغ نر مانند پستانداران دارای اندام تناسلی به نام فالوس است تفاوت اساسی اندام تناسلی شترمرغ و سایر پستانداران در این است که فالوس شترمرغ فاقد میزراه بوده و نقشی در عمل ادرار ندارد همچنین دستگاه تولیدمثل در شترمرغ نر شامل یک جفت بیضه به رنگ قهوه‌ای در دو طرف ستون فقرات قرار گرفته، بوده که در فصل جفتگیری وزن آن به 2 تا 3 برابر زمان عادی افزایش می‌یابد. ماهیچه کلوآک در شترمرغ نر اهمیت زیادی دارد و بیماری‌هایی ازجمله بیرونزدگی کلوآک درمیان آنها شایع است. ماهیچه‌های مربوط به آلت تناسلی در کلوآک شامل ماهیچه بالا برنده آلت تناسلی که در قسمت جلو ماهیچه اسفکتر کلوآک و پشت ماهیچه بالابرنده قرار دارد و نیز ماهیچه عقب کشنده می‌باشد.

مجراهای دفران لوله‌های پر پیچ و خمی هستند که از بیضه‌ها شروع و به کلوآک ختم می‌گردند. عضو دخول یا آمیزشی در شترمرغ قضیب نامیده می‌شود. قضیب شترمرغ نر بالغ به طور نامنظم دارای سطح مقطع گرد می‌باشد و وقتی که راست و شل می‌باشد طول آن 20 سانتیمتر بوده و در یک کیسه گشاد کف مجرای مقعد خوابیده است. قضیب در حالت نعوذ از کلوآک به صورت یک منحنی خارج می‌شود. در این حالت طول آن 40 سانتیمتر و به رنگ قرمز روشن می‌باشد. در جوجه‌ها یا شترمرغ‌های جوان‌تر، قضیب دارای سطح مقطع گرد بوده و یک شیار برجسته و مشخص و قابل نعوذ در سطح پشتی خود دارد. وقتی که قضیب به حالت نعوذ در می‌آید و با لنف پر می‌شود این شیار به صورت یک لوله درآمده و عمل انتقال منی یا اسپرم به کلوآک شترمرغ ماده را انجام می‌دهد.

7- سیستم بینایی شترمرغ
شترمرغ دارای بزرگترین چشم درمیان پرندگان می‌باشد و ُسر شترمرغوزن هر چشم در پرنده بالغ به 50 گرم می‌رسد. چشم شترمرغ نسبت به مغزش بزرگتر و سنگین‌تر است. شترمرغ‌ها از قدرت بینایی نسبتاً خوبی بهره‌مند هستند. چشم ازنظر آناتومی از 3 لایه مهم عصبی، عروقی و فیروزی تشکیل شده است. قرنیه چشم تقریباً گرد مایل به بیضی است و در اطراف توسط لایه‌ای ظریف و روشن به نام لایه لیمبوس به صلبیه متصل می‌شود. صلبیه نیز ضخیم‌ترین و خارجی‌ترین لایه کره چشم است. لایه میانی مشیمیه و لایه داخلی لیمبوس نامیده می‌شود. علاوه بر پلک بالا و پایین چشم شترمرغ مجهز به پلک سومی است که با حرکات عرضی در چشم از او در برابر گرد و غبار محیط محافظت می‌نماید. چشم جزء بخش‌هیا حساس و قدامی قابل رویت بدن است و ممکن است در معرض انواع آسیب‌ها قرار گیرد. بطور مثال چشم شترمرغ نسبت به ویروس‌های آنفولانزای مرغی و پاکس حساس بوده و ممکن است عوارضی چون کدورت در عدسی را از خود بروز دهد. قرنیه چشم شترمرغ ساختاری شبیه به چشم انسان دارد و در پیوند قرنیه انسان می‌توان از قرنیه چشم شترمرغ استفاده نمود.



منبع: http://morad555.blogfa.com/